Tomaten

De tomaat is een populaire vrucht, afkomstig van de tomatenplant (Solanum lycopersicum, syn. Lycopersicon esculentum). De vrucht is culinair gezien een groente.

De rijpe vrucht is dan wel gezond, maar dit is in tegenstelling tot de rest van de plant, die giftig is: de plant hoort tot het geslacht nachtschade. De gifstof in deze plant heet tomatine; het is een glycoalkaloïde. De stof wordt door de plant geproduceerd als afweerstof tegen allerlei ziekteverwekkers en is ook giftig voor de mens. Bij het rijpen van de vrucht verdwijnt de gifstof. Hierdoor wordt de tomaat eetbaar maar ook gevoeliger voor schimmels en bacteriën.

Oorsprong
Tomaten zijn afkomstig uit de Andes, waar de voorvaderen van de Inca's en de Maya's kleine varianten kweekten. Toen de Spanjaarden Mexico veroverden was de tomaat er al ingeburgerd. De Spanjaarden namen de tomaat dus eigenlijk mee naar Europa. Toen waren ze niet veel groter dan geel gekleurde besjes.

Teelt
De tomatenplant wordt in de moderne teelt klimmend gekweekt en heeft een trosvormige bloeiwijze. De tomatenplant is een warmteminnende en gulzige plant wat de bemesting betreft. Bij tomaat worden de kleur en de stevigheid van de vruchten beïnvloed door de bemesting. In de gangbare teelt kan men deze tijdens de teelt gemakkelijk bijsturen met behulp van kunstmest. Tomaten worden in West-Europa voornamelijk op steenwol in de glastuinbouw geteeld.

Toepassing
De tomaat wordt als groente gegeten, dit kan zowel rauw als gekookt. Er kunnen salades, tussendoortjes, snacks of borrelhapjes mee worden gemaakt. Tomaten zijn ook geschikt voor soepen, sauzen en warme bereidingen. Ook worden tomaten verwerkt tot tomatensap. In groene tomaten is de gifstof tomatine nog aanwezig; dit is evenals solanine welke in aardappels voorkomt een Glycoalkaloïde. In Amerika worden groene tomaten verwerkt in een chutney; hiervan mag men niet te veel eten. Het werpen van (rotte) tomaten is daarnaast een traditioneel wapen van protest tegen slechte prestaties van bijvoorbeeld podiumkunstenaars. Hiervan komt de naam van de filmrecensiewebsite Rotten Tomatoes, en het gebruik van de tomaat als symbool van de Nederlandse Socialistische Partij.

Gezondheid
De klassieke tomaat is een gezonde vrucht. Tomaten bevatten veel vitamine C, A, B1, B2 en B6 en de mineralen kalium, fosfor en magnesium. De tomaat bevat een kleurstof, namelijk lycopeen, die de menselijke cellen kan beschermen tegen de nadelige invloeden van stikstofdioxiden. Stikstofdioxiden zitten onder meer in tabaksrook en in uitlaatgassen. Lycopeen speelt mogelijk ook een rol bij bescherming tegen kanker. Het behoort tot de plantenkleurstoffen die bekend staan als de zogenaamde carotenen. Tomaten werden ook als afrodisiacum aangeprezen, vandaar de bijnaam "pommes d'amour" in het Frans.

Geschiedenis
De Spaanse conquistadores stuurden planten met kleine gele vruchten, die in het Nahuatl, de taal van de Azteken xitomatl, werden genoemd, naar Spanje. De als giftig beschouwde planten werden als sierplant geteeld. Rond 1750 kwam men er in Italië en de Provence achter dat de gele vruchtjes, "pomo d'oro" of gouden appel in het Italiaans, eetbaar waren. Door kruisen en selecteren kreeg de tomaat de rode kleur en vanaf 1850 is het een veelgebruikte groente in de Europese keuken.

In 1893 besliste het Hooggerechtshof in de Verenigde Staten dat de tomaat voor de Amerikaanse wet als groente (en niet als fruit) moet worden beschouwd. Het proces was aangespannen in verband met de verschillende belastingtarieven die golden voor fruit en groenten.

Tomatenteelt in Noord-Holland
In en rond Agriport A7 groeide in 2010 ongeveer 205 hectare tomaten in de kassen. Dat is ongeveer 15% van het totale oppervlakte tomatenteelt in Nederland. Het oppervlak tomatenteelt in Noord-Holland groeit snel, vanwege de ruimte, het goede klimaat en doordat er hier 10% meer lichtintensiteit is dan in het oosten van het land. En in de tuinbouw geldt de stelregel: 1% meer licht levert 1% meer opbrengst op. De locatiekeuze levert voor tomatentelers dus een blijvend concurrentievoordeel op.

Per hectare wordt jaarlijks gemiddeld 500.000 kilo tomaten geoogst. Veruit het grootste deel van de productie, meer dan 85%, wordt geëxporteerd. Duitsland is met maar liefst 50% veruit de belangrijkste afnemer van Nederlandse tomaten. Verder zijn het Verenigd Koninkrijk, de Scandinavische landen, Italie en Frankrijk grote afnemers. De Nederlandse tomaten scoren heel goed bij internationale smaakproeven. Het zou dus zo maar kunnen zijn dat u in Italië een Nederlandse smaaktomaat krijgt voorgeschoteld!